ایرج خواجه امیری در ۹۴ سالگی درگذشت؛ زندگی‌نامه «پهلوان آواز ایران» را بخوانید

حسین خواجه امیری، خواننده نامدار موسیقی ایرانی که با نام هنری «ایرج» شناخته می شد، امروز چهارشنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ در ۹۴ سالگی درگذشت. ایرج خواجه امیری که بیش از هفت دهه در عرصه موسیقی فعالیت داشت، یکی از شناخته شده ترین صداهای موسیقی و سینمای ایران در دهه های ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۰ بود و به دلیل قدرت کم نظیر صدا، گستره صوتی وسیع و تحریرهای پرتوان، لقب «پهلوان آواز ایران» را به دست آورد.

ایرج علاوه بر حضور در برنامه «گل ها»، صدای بسیاری از ترانه های فیلم های سینمایی پیش از انقلاب بود و همکاری او با محمدعلی فردین به یکی از مشهورترین پیوندهای میان آواز و تصویر در سینمای ایران تبدیل شد.

او در طول فعالیت هنری خود بیش از دو هزار آواز، تصنیف و ترانه اجرا کرد و آثاری مانند «گنج قارون»، «من یک پرنده ام» و اجراهای مختلف برنامه «گل ها» همچنان از آثار ماندگار کارنامه او به شمار می روند.

در هفته های گذشته، احسان خواجه امیری از نامناسب بودن وضعیت جسمانی پدرش خبر داده بود. ایرج پس از چند روز بستری شدن در بیمارستان، ۳۱ تیر ۱۴۰۵ مرخص شده بود تا ادامه درمان و مراقبت های پزشکی را در منزل دنبال کند. با این حال، امروز خبر درگذشت این خواننده پیشکسوت منتشر شد.

بیوگرافی ایرج خواجه امیری

ایرج با نام اصلی حسین خواجه امیری در سال ۱۳۱۱ در خالدآباد نطنز از توابع استان اصفهان متولد شد. او در خانواده ای آشنا با آواز و موسیقی دستگاهی رشد کرد. پدربزرگش حاج ملامیرزا در دوره ناصرالدین شاه به خوش خوانی شهرت داشت و پدرش، نعمت الله خواجه امیری نیز صدایی رسا داشت و با ردیف موسیقی ایرانی آشنا بود.

پدر ایرج نخستین آموزش های آوازی را به او منتقل کرد و بخش مهمی از آموزش های اولیه این خواننده نیز در فضای خانواده و مراسم تعزیه شکل گرفت.

گفته می شود ایرج برادری به همین نام داشته و حسین خواجه امیری بعدها نام «ایرج» را به عنوان نام هنری خود انتخاب کرده است.

کودکی و آغاز آموزش آواز

ایرج در دوران کودکی و نوجوانی در مجالس تعزیه حضور داشت و از افرادی که با ردیف و دستگاه های موسیقی ایرانی آشنا بودند، شیوه اجرای آواز را فرا گرفت.

او پس از پایان دوره ابتدایی از خالدآباد به تهران رفت و در سال ۱۳۲۶ وارد کلاس ابوالحسن صبا شد. ایرج حدود دو سال نزد این استاد برجسته موسیقی آموزش دید و توانایی های خود را در آواز و موسیقی ایرانی تقویت کرد.

صبا پس از آشنایی با توانایی های ایرج، او را به ابراهیم منصوری و مجموعه رادیو معرفی کرد. این اتفاق مسیر ورود حرفه ای ایرج به موسیقی و ارکسترهای رادیویی را هموار کرد.

تحصیلات ایرج خواجه امیری در دانشکده افسری

ایرج در سال ۱۳۲۹ در دانشکده افسری ارتش پذیرفته شد. او در کنار تحصیل و خدمت در ارتش، فعالیت موسیقایی خود را نیز ادامه داد و در شب های جمعه همراه ارکستر محمدعلی بهارلو به اجرای برنامه می پرداخت.

به دلیل محدودیت های موجود برای فعالیت هنری نظامیان، او نمی توانست با نام اصلی خود آزادانه در برنامه ها حضور داشته باشد. به همین دلیل نام «ایرج» که نام برادرش بود، به عنوان نام هنری او انتخاب شد و بعدها همین نام بیش از نام اصلی او میان مردم شهرت پیدا کرد.

آغاز فعالیت حرفه ای در رادیو

فعالیت حرفه ای ایرج از اواخر دهه ۱۳۲۰ آغاز شد. او پس از معرفی ابوالحسن صبا، با ارکستر ابراهیم منصوری در رادیو همکاری کرد.

صدای پرحجم و توانایی ایرج در اجرای بخش های دشوار آواز باعث شد خیلی زود مورد توجه آهنگسازان و نوازندگان رادیو قرار بگیرد.

یکی از مهم ترین نقاط عطف فعالیت حرفه ای او در سال ۱۳۳۶ رقم خورد؛ زمانی که داوود پیرنیا از ایرج برای حضور در برنامه «گل ها» دعوت کرد.

نخستین اجرای ثبت شده ایرج در این مجموعه، «برگ سبز ۴۳» در دستگاه شور و ابوعطا بود که با همراهی علی تجویدی، فرهنگ شریف و امیرناصر افتتاح اجرا شد. همکاری ایرج با مجموعه «گل ها» پس از آن برای سال ها ادامه پیدا کرد.

ایرج در برنامه «گل ها»

حضور در برنامه «گل ها» جایگاه ایرج را از یک خواننده جوان و مستعد به یکی از چهره های اصلی آواز رادیویی ایران ارتقا داد.

ایرج در بخش های مختلف این مجموعه از جمله «برگ سبز»، «یک شاخه گل»، «گل های رنگارنگ» و «گل های تازه» آواز خواند. اجراهای مختلف او با همراهی هنرمندانی مانند پرویز یاحقی، فرهنگ شریف، علی تجویدی و همایون خرم همچنان در آرشیو برنامه «گل ها» باقی مانده است.

توانایی در اجرای محدوده های صوتی دشوار، تحریرهای قدرتمند و اجرای آواز در دستگاه های مختلف از ویژگی های شاخص سبک ایرج بود.

آثار ایرج پیش از انقلاب

بخش مهمی از شهرت ایرج به فعالیت های او در سال های پیش از انقلاب بازمی گردد. او علاوه بر اجرای آوازهای کلاسیک و حضور در برنامه های رادیویی، ترانه های بسیاری برای فیلم های سینمایی خواند.

«میهن پرست» ساخته غلامحسین نقشینه، «بلبل مزرعه» به کارگردانی مجید محسنی و «روزنه امید» ساخته سردار ساگر از نخستین تجربه های ایرج در زمینه آواز فیلم بودند.

در دهه های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، صدای ایرج با بازیگرانی مانند محمدعلی فردین، منوچهر وثوق و رضا بیک ایمانوردی همراه شد. در این فیلم ها بازیگران مقابل دوربین ترانه ها را لب خوانی می کردند و صدای اصلی متعلق به ایرج بود.

به مرور زمان صدای ایرج به یکی از عناصر شناخته شده سینمای تجاری آن دوران تبدیل شد.

همکاری ایرج و محمدعلی فردین

مشهورترین همکاری سینمایی ایرج با محمدعلی فردین شکل گرفت. این دو در فیلم هایی مانند «زن ها فرشته اند» و «آقای قرن بیستم» همکاری کردند، اما «گنج قارون» نقطه اوج این همکاری بود.

موفقیت «گنج قارون» و محبوبیت ترانه های آن باعث شد بسیاری از تماشاگران صدای ایرج را با تصویر فردین به یاد بیاورند.

هماهنگی لب خوانی فردین با صدای ایرج نیز به اندازه ای دقیق بود که این دو به یک زوج هنری شناخته شده در سینمای آن دوره تبدیل شدند.

ایرج در خاطرات خود از دوستی نزدیک و رفت و آمد خانوادگی با فردین سخن گفته و مهارت او در هماهنگ کردن حرکات صورت با آواز را تحسین کرده بود.

فعالیت ایرج پس از انقلاب

پس از انقلاب، شرایط فعالیت بسیاری از خوانندگان نسل پیشین تغییر کرد و ایرج نیز برای مدتی طولانی حضور کمرنگ تری در فضای رسمی موسیقی داشت.

با این حال، فعالیت هنری او به طور کامل متوقف نشد و در سال های بعد مجموعه هایی از اجراهای قدیمی و جدید او منتشر شد.

از آلبوم ها و مجموعه های مختلف ایرج می توان به «نیاز»، «غزل خوان»، «همه چشم ها به ایرانه»، «به یاد فردین»، «پرنده»، «حرف نگفته»، «شب بارانی»، «خاطرات زندگی»، «گل من»، «گلدون بی گل»، «سنگ صبور»، «قصه زندگی» و «بزم عاشقان» با همکاری اکبر گلپایگانی اشاره کرد.

آلبوم «من و استاد» نیز حاصل همکاری ایرج با فرزندش، احسان خواجه امیری، است.

ترانه ها و آثار معروف ایرج خواجه امیری

در میان آثار فراوان ایرج، چند ترانه بیشتر از سایر آثار در حافظه عمومی ماندگار شده اند. «گنج قارون» که با فیلمی به همین نام و بازی محمدعلی فردین پیوند خورده، یکی از شناخته شده ترین آثار اوست.

«من یک پرنده ام» نیز به دلیل ملودی آشنا و اجرای قدرتمند ایرج، طی چند نسل مورد توجه قرار گرفته است.

از دیگر آثار و عناوین شناخته شده مرتبط با ایرج می توان به «تورو دوست دارم»، «از دامن کوه بلند»، «خیال کردی»، «زهره»، «پرنده»، «سنگ صبور» و آوازهای متعدد او در برنامه «گل ها» اشاره کرد.

سبک آواز و ویژگی های صدای ایرج

صدای ایرج در میان صداهای پرحجم و قدرتمند موسیقی ایرانی جای می گیرد. او توانایی اجرای نت های بالا با وضوح و استحکام قابل توجه را داشت و می توانست در کنار آن، تحریرهای سریع و پیوسته را نیز به خوبی کنترل کند.

همین ویژگی ها باعث شد لقب «پهلوان آواز ایران» برای او رواج پیدا کند.

محمدرضا شجریان صدای ایرج را معیاری برای سنجش توان حنجره خوانندگان دانسته بود و اکبر گلپایگانی نیز بارها از قدرت و سبک شخصی او تمجید کرده بود.

همکاری های مهم ایرج با آهنگسازان و نوازندگان

ایرج در طول فعالیت خود با بسیاری از موسیقی دانان مهم قرن چهاردهم خورشیدی همکاری کرد.

علی تجویدی، همایون خرم، پرویز یاحقی، حبیب الله بدیعی، اسدالله ملک، جلیل شهناز، فرهنگ شریف، لطف الله مجد، منصور نریمان، حسن کسایی، احمد عبادی، رضا ورزنده، جواد معروفی، انوشیروان روحانی، امیرناصر افتتاح، جهانگیر ملک، حسن ناهید و محمد موسوی از جمله هنرمندانی هستند که نامشان در میان همکاران ایرج دیده می شود.

او همچنین با خوانندگانی مانند اکبر گلپایگانی، هایده، مهستی، حمیرا، گوگوش، پوران و الهه همکاری یا اجرای مشترک داشته است.

همسران و فرزندان ایرج خواجه امیری

ایرج خواجه امیری دو بار ازدواج کرده و پنج فرزند دارد.

او از ازدواج نخست خود با توران صولت تاش سه فرزند به نام های همایون، هومن و هاله دارد.

از ازدواج دوم او با فرزانه عمیمی نژاد نیز دو فرزند به نام های الیکا و احسان خواجه امیری متولد شدند.

احسان خواجه امیری، خواننده، آهنگساز و تنظیم کننده موسیقی پاپ، یکی از شناخته شده ترین فرزندان ایرج است. الیکا خواجه امیری نیز در زمینه نوازندگی و آموزش پیانو فعالیت کرده است.

رابطه هنری ایرج و احسان تنها به پیوند پدر و فرزندی محدود نماند و این دو در آلبوم «من و استاد» نیز با یکدیگر همکاری کردند.

اینستاگرام ایرج خواجه امیری

صفحه اینستاگرام ایرج خواجه امیری با شناسه irajkhajeamiri@ حدود ۱۶۴ هزار دنبال کننده دارد.

بیماری ایرج خواجه امیری

احسان خواجه امیری در تیر ۱۴۰۴ گفته بود پدرش حدود پنج سال است که به دلیل افزایش سن با مشکلات جسمانی مواجه شده و وضعیت جسمانی او به تدریج دشوارتر شده است.

ایرج پس از چند روز بستری شدن در بیمارستان در ۳۱ تیر ۱۴۰۵ مرخص شده بود تا ادامه روند درمان و مراقبت های پزشکی را در منزل دنبال کند. با این حال، این خواننده پیشکسوت امروز چهارشنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ در ۹۴ سالگی درگذشت.

خلاصه خبر

• ایرج خواجه امیری، خواننده سرشناس موسیقی ایرانی، امروز چهارشنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ در ۹۴ سالگی درگذشت.
• او بیش از هفت دهه در موسیقی ایران فعالیت کرد و به «پهلوان آواز ایران» شهرت داشت.
• حضور در برنامه «گل ها» و خواندن ترانه های فیلم هایی مانند «گنج قارون» از مهم ترین بخش های کارنامه او بود.
• ایرج خواجه امیری پدر احسان خواجه امیری، خواننده شناخته شده موسیقی پاپ، بود.